هر دو درست است و حتى آيه مىتواند در آنِ واحد شامل هر دوى اينها باشد . قرآن راجع به سخن پاك يعنى عقيدهء پاك مىگويد او بالا مى رود ، ولى عقيده ناپاك چطور ؟ آن را ديگر نمىگويد بالا مىرود ، مىگويد : « اسْفَلُ السّافِلينَ » او در پايين‌ترين پايين‌ها [ است . ] همين‌طور كه يك جنين هر كارش بكنند نمىتواند عالم بعد از جنين را آنچنان كه هست درك كند مگر به وسيلهء تمثيلات و تشبيهات ، ما هم نمىتوانيم آن عوالم را كه نرفته‌ايم درست درك كنيم ولى اجمالًا از راهنماييهايى كه اولياى دين كرده‌اند اين قدر مىفهميم كه عالمِ بالاتر از اين عالم ما وجود دارد و عالم پايين‌تر از عالم ما وجود دارد . عالم بالاتر از عالم ما عالمى است كه عقايد پاك و اعمال خير به سوى آنجا بالا مىرود . عالم پايين‌تر از عالم ما عالمى است كه افكار ناپاك ، نيتهاى سوء و شر ، عقايد سخيف و باطل ، عنادها ، كبرها ، حسادتها ، رياكاريها ، عُجبها ، پليديها ، گناهها ، فسق و فجورها همه در آنجا تجسم پيدا مىكنند و به آنجا سرازير مىشوند . پس گويى الآن كه ما در اينجا هستيم در وسط دو عالم قرار گرفته‌ايم كه به يك اعتبار يكى بالاست و ديگرى پايين ، به يك اعتبار يك عالم در راست ما قرار گرفته است يك عالم در چپ ما ( نه چپ انسان ، چپ كلّ عالم ) ، يك عالم در راست اين عالم ما ، در راست اين حيات طبيعى كه ما هستيم قرار گرفته است و يكى در چپ اين عالم . آن بالا را راست عالم مىگويند ، آن پايين را چپ عالم . آن بالا همان است كه آن را « بهشت » ناميده‌اند و دار نعيم و سعادت و سرور است ، به آنجا ما مىرسيم اگر چنين توفيقى پيدا كنيم ؛ آن ديگرى كه پايين است ، تاريك است ، تسفّل است ، رو به پايين رفتن است و در آنجا عذاب و رنج و درد و شقاوت و بدبختى است . آن را « عالم پايين » يا « شِمال اين عالم » مىگويند ( شمال يعنى چپ نه شمال در مقابل جنوب ؛ « شمال عالم است » يعنى چپ عالم است ) . در مورد آن اوّلى هميشه تعبير يا « راست » است يا « بالا » ، و در مورد اين دومى تعبير يا « چپ » است يا « پايين » . لغت « جهنّم » خود « جهنّم » چه لغتى است ؟ از « جَهنام » است كه جهنام آن چاههاى خيلى عميق و تاريك را مىگويند . اين لفظ نيز به اعتبار پايين بودن و تاريك بودن [ جهنم ]